Công nghệ thường bị nhìn nhận như một giải pháp việc làm tự thân. Nhưng công cụ không tạo ra kế sinh nhai, chúng chỉ có ý nghĩa khi con người biết cách dùng chúng để xây dựng doanh nghiệp, giải quyết bài toán thực và mở ra thị trường mới.
Theo thống kê từ Ngân hàng Thế giới, có khoảng 1,2 tỷ người trẻ tại các nền kinh tế đang phát triển và mới nổi sẽ bước vào tuổi lao động trong vòng 10 đến 15 năm tới. Tuy nhiên, trên quỹ đạo hiện tại, các nền kinh tế này chỉ dự báo tạo ra khoảng 400 triệu chỗ làm mới trong cùng giai đoạn. Con số đó để lại một khoảng cách rất lớn. Khoảng cách này trên thực tế khó có thể được lấp đầy bởi các thuật toán AI, mà phải được giải quyết bằng những người biết sử dụng AI, công cụ, công nghệ để tạo ra các giá trị thực.
Một nghiên cứu năm 2026 của Cục Nghiên cứu Kinh tế Quốc gia Mỹ (NBER) khảo sát gần 6.000 lãnh đạo doanh nghiệp tại bốn nền kinh tế lớn cho thấy hơn 80% chưa ghi nhận tác động đo lường được nào từ AI lên việc làm hay năng suất trong ba năm qua. Song song đó, Báo cáo Tương lai của Việc làm 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) cho thấy gần 40% kỹ năng cốt lõi của người lao động dự kiến sẽ thay đổi hoặc trở nên lỗi thời vào năm 2030 do tác động của công nghệ và AI. Khoảng 40% nhà tuyển dụng cũng dự kiến giảm nhân sự ở những vị trí có thể tự động hóa được. Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) cho biết khoảng một trong bốn người trẻ trên thế giới, tức khoảng 262 triệu người hiện không có việc làm, không học tập và không được đào tạo nghề.
Chịu tác động từ công nghệ không đồng nghĩa với mất việc làm, và thất nghiệp ở người trẻ cũng không phải hệ quả không thể tránh của AI. Điều các xã hội cần làm là chủ động tạo môi trường để các ngành nghề và doanh nghiệp mới có thể hình thành và phát triển trong kỷ nguyên AI.
Doanh nhân tạo ra kế sinh nhai bền vững như thế nào
Nhìn lại lịch sử, mỗi cuộc đột phá công nghệ lớn, từ điện khí hóa đến internet đều mang lại lợi ích kinh tế rộng rãi, nhưng điều đó chỉ xảy ra chỉ khi thể chế, hạ tầng và mô hình kinh doanh kịp thích nghi. Năng suất không tăng chỉ vì có công cụ mạnh hơn. Nó tăng khi cả hệ thống xung quanh cho phép đưa công cụ đó vào thực tế ở quy mô lớn.
Logic tương tự áp dụng cho AI. Một mô hình ngôn ngữ có thể giúp giảm chi phí khởi nghiệp. Nhưng không mô hình nào thay được khả năng hiểu thị trường địa phương, xây dựng niềm tin, lãnh đạo đội ngũ, hay nhận ra đúng bài toán cần giải của con người. Và đó là phần không thể tự động hóa.
Tinh thần khởi nghiệp thường là mắt xích còn thiếu trong các cuộc bàn luận về đổi mới sáng tạo hiện nay
Theo Ngân hàng Thế giới, doanh nghiệp vừa và nhỏ chiếm 90% số lượng doanh nghiệp và tạo ra trung bình khoảng 70% việc làm toàn cầu. Tỷ lệ này còn cao hơn ở nhiều nền kinh tế mới nổi. Các doanh nghiệp nhỏ và đang trên đà tăng trưởng có khả năng thích nghi công nghệ với điều kiện địa phương, tạo ra các dịch vụ mới quanh những năng lực công nghệ, và tiếp nhận lực lượng lao động vốn có nguy cơ bị loại khỏi thị trường chính thức. Trong nhiều trường hợp, họ còn nhạy bén hơn các tập đoàn lớn trong việc nhìn ra nhu cầu chưa được đáp ứng trong y tế, logistics, giáo dục, nông nghiệp và kinh tế số.
Trong thực tế xây dựng doanh nghiệp tại các thị trường mới nổi ở châu Á và châu Phi, các chuyên gia của Diễn đàn Kinh tế thế giới cho biết, họ đã chứng kiến cách các mạng lưới doanh nhân có thể tạo ra cơ hội ở những nơi mà các thể chế truyền thống không với tới được. Tại những thị trường khan hiếm vốn và hạ tầng còn nhiều khoảng trống, chính sự linh hoạt sáng tạo của các doanh nhân địa phương, những người thường dùng công cụ số để bù đắp thiếu hụt trong logistics, giáo dục hay tiếp cận tài chính mới là thứ tạo ra kế sinh nhai thực sự bền vững. Đây không chỉ là những doanh nghiệp, mà là huyết mạch của những cộng đồng vốn sẽ bị bỏ lại phía sau bởi nền kinh tế chính thức.
Điều này đặc biệt đáng lo ngại khi dòng vốn toàn cầu hiện vẫn đang chảy vào những nơi ít tạo ra việc làm nhất. Từ năm 2022, theo báo cáo của McKinsey Global Institute, có đến 3/4 thông báo đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) xuyên biên giới hướng vào sản xuất tiên tiến, hạ tầng AI và năng lượng, những lĩnh vực thâm dụng vốn nhưng không nhất thiết tạo nhiều việc làm mới. Trong khi đó, khoảng cách tài chính đối với khu vực doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa (MSME) vẫn ở mức khoảng 5,7 nghìn tỷ USD trên toàn cầu.
Công nghệ tạo ra cơ hội nếu có điều kiện đúng
Hội nghị thường niên Các nhà tiên phong (Annual Meeting of the New Champions – AMNC) năm nay tại Đại Liên, Trung Quốc (23–25/6/2026), thường được biết đến với tên gọi “Davos Mùa hè” sẽ là nơi các nhà lãnh đạo toàn cầu thảo luận về cách định hướng lại chiến lược đầu tư để gắn kết chặt hơn với kết quả việc làm.
Để công nghệ thực sự tạo ra cơ hội thay vì tạo ra sự loại trừ, ba sự chuyển dịch sau cần được ưu tiên:
1. Kỹ năng nhưng không phải theo kiểu cũ
Các hệ thống giáo dục truyền thống vẫn đang đào tạo nhiều người trẻ cho những vị trí ổn định trong các cơ cấu cứng nhắc ngay khi những vị trí đó đang dần biến mất hoặc được định nghĩa lại. Câu trả lời không phải là đào tạo tất cả mọi người thành kỹ sư, mà là xây dựng những năng lực có thể thích nghi: biết dùng công nghệ số, hiểu tài chính cơ bản, giải quyết vấn đề, giao tiếp tốt và có đủ sự tự tin để tạo ra thứ gì đó, không chỉ tiêu thụ.
Trong một nền kinh tế AI, biết cách đặt câu hỏi đúng có thể quan trọng không kém biết cách hoàn thành nhiệm vụ thường nhật. Báo cáo Tương lai của Việc làm 2025 của WEF cho thấy 63% nhà tuyển dụng xác định khoảng cách kỹ năng là rào cản chính trong quá trình chuyển đổi doanh nghiệp.
2. Tiếp cận hạ tầng bị bỏ quên của khởi nghiệp
Doanh nhân không thể xây dựng gì cả nếu thiếu internet ổn định, công cụ có giá hợp lý, thanh toán số, logistics vận hành được và vốn tiếp cận công bằng. Đây không phải điều kiện phụ, mà đó chính là hạ tầng nền tảng của việc tạo ra doanh nghiệp.
Tuy nhiên, hiện tại quá nhiều vốn đầu tư vẫn hướng vào các lĩnh vực nhân rộng công nghệ mà không nhân rộng cơ hội tham gia. Tác động của vốn không nên chỉ được đo bằng mức độ tăng trưởng của các hệ thống đã có, mà còn bằng mức độ mở rộng không gian cho những người có thể tham gia nền kinh tế với tư cách người tạo ra giá trị, không chỉ là người tiêu dùng.
3. Quản trị đơn giản hóa thay vì phức tạp hóa
Doanh nghiệp mới thường phát triển khi quy tắc rõ ràng, thể chế vận hành được và người khởi nghiệp tin rằng hệ thống cho họ cơ hội công bằng. Môi trường pháp lý lỗi thời, phân tán hay thiếu minh bạch làm chậm đổi mới, đẩy chi phí thử nghiệm lên cao và đẩy doanh nghiệp vào khu vực phi chính thức.
Để nuôi dưỡng tinh thần khởi nghiệp, đặc biệt ngoài một vài trung tâm đổi mới đã có sẵn hệ sinh thái, các hệ thống quản trị cần chủ động hạ thấp rào cản để khởi nghiệp và phát triển một doanh nghiệp hợp pháp.
Định hình tương lai việc làm
Không có gì trong số trên phủ nhận vai trò của các tập đoàn lớn. Các doanh nghiệp đã có chỗ đứng vẫn là trụ cột cho đầu tư, chuỗi cung ứng, đào tạo và hợp tác đổi mới. Nhưng họ không thể đơn độc giải quyết bài toán việc làm, nhất là khi tự động hóa đang nâng cao hiệu suất bằng cách giảm bớt nhân lực ở chính những vị trí mà người lao động trẻ theo truyền thống dùng để bước vào nền kinh tế chính thức.
Các cuộc thảo luận tại Đại Liên tháng này, về cách tạo ra một tỷ việc làm tiếp theo, cũng như định hướng lại dòng vốn và về thế hệ lao động đang đứng trước khoảng trống cơ hội sẽ là những nội dung có ý nghĩa quan trọng trong chương trình nghị sự AMNC 2026. Những vấn đề này cần được tiếp cận với cam kết thực chất: tạo ra các điều kiện để doanh nhân ở mọi nơi có thể dùng công cụ mới để xây dựng được điều gì đó có giá trị thực.
Tăng trưởng không nên chỉ được đo bằng sản lượng lớn hơn hay hệ thống nhanh hơn. Trong kỷ nguyên AI, phép kiểm tra quan trọng hơn là: tăng trưởng đó có mở rộng thêm cơ hội, thêm sự tham gia và thêm phẩm giá cho con người hay không. Thuật toán có thể định hình tương lai của công việc, nhưng doanh nhân mới là người định hình tương lai của việc làm.
Nguồn tham khảo chính
- World Bank (2026). How to create jobs for the world’s 1.2 billion new workers.
- NBER (2026). Firm Data on AI (Working Paper w34836).
- World Economic Forum (2025). Future of Jobs Report 2025.
- ILO (2025). Global Employment Trends for Youth (dữ liệu NEET).
- McKinsey Global Institute (2025). The FDI Shake-Up: How Foreign Direct Investment Today May Shape Industry and Trade Tomorrow.
- World Economic Forum (2026). Annual Meeting of the New Champions 2026 (Dalian, 23–25 June 2026).