Trong bối cảnh Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư (4IR) nơi AI, Blockchain, IoT và Big Data đang tái định nghĩa mọi giá trị, sự tham gia của phụ nữ không chỉ dừng lại ở vấn đề công bằng xã hội mà còn là động lực cốt lõi để xây dựng một tương lai công nghệ nhân văn và bền vững.
Từ thích ứng đến dẫn dắt sự thay đổi
Phụ nữ toàn cầu đang thực hiện bước chuyển mình lịch sử: từ vai trò người thích ứng sang vai trò lãnh đạo và dẫn dắt công nghệ. Sự hiện diện của phái nữ mang lại góc nhìn đa chiều, giúp gia tăng tính bao trùm và giảm thiểu các rủi ro hệ thống trong phát triển kỹ thuật.
Đặc biệt trong lĩnh vực Trí tuệ nhân tạo (AI), sự tham gia của các nữ chuyên gia là yếu tố tiên quyết để hạn chế định kiến thuật toán (algorithmic bias) — tình trạng các mô hình học máy hấp thụ sự thiên kiến từ dữ liệu đầu vào, dẫn đến các kết quả phân biệt đối xử về giới tính, chủng tộc hoặc địa vị xã hội.
Tuy nhiên, khoảng cách giới trong lĩnh vực STEM ( bao gồm Science – Khoa học, Technology – Công nghệ, Engineering – Kỹ thuật và Mathematics – Toán học) vẫn là một thách thức lớn. Theo Báo cáo Khoảng cách Giới Toàn cầu 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) và UNESCO, phụ nữ chỉ chiếm khoảng 28-33% lực lượng lao động STEM toàn cầu. Tỷ lệ nhân lực hoạt động trong lĩnh vực AI còn thấp hơn, chỉ từ 22 – 30%. Riêng trong mảng công nghệ chuyên sâu, lãnh đạo nữ giới chỉ chiếm khoảng 10 – 15%.
Việc thu hẹp khoảng cách này không chỉ là mục tiêu xã hội mà còn là mục tiêu kinh tế, bởi các đội ngũ đa dạng giới được chứng minh là mang lại hiệu suất đổi mới sáng tạo vượt trội hơn hẳn.
Những gương mặt tiêu biểu kiến tạo tương lai
Lịch sử khoa học và sự phát triển của công nghệ hiện đại mang đậm dấu ấn của những người phụ nữ kiệt xuất.
Marie Curie (1867 – 1934): Tượng đài của sự cống hiến và tiên phong
Marie Curie là một nhà vật lý và nhà hóa học người Pháp gốc Ba Lan, chủ nhân của nghiên cứu tiên phong về phóng xạ. Bà là người phụ nữ đầu tiên đoạt giải Nobel, người đầu tiên hai lần đoạt giải Nobel và là người duy nhất giành giải Nobel ở hai lĩnh vực khoa học khác nhau là Vật lý và Hóa học.
Trong số đó, Marie Curie được trao giải Nobel Hóa học năm 1911 nhờ phát hiện ra các nguyên tố Poloni và Radi và phát minh ra kỹ thuật giúp tách được đồng vị phóng xạ, đóng góp quan trọng vào việc đặt nền móng cho phương pháp xạ trị các khối u ung thư ngày nay.
Cuộc đời Marie Curie là minh chứng cho sự hy sinh tận hiến vì sự tiến bộ của tri thức.
Ada Lovelace (1815 – 1852): Kiến trúc sư của thuật toán đầu tiên
Ada Lovelace là một nhà toán học và nhà văn. Bà đã có những đóng góp đáng kể cho lĩnh vực khoa học máy tính trong thế kỷ 19.
Bà được công nhận là lập trình viên máy tính đầu tiên trên thế giới và được tôn vinh là người tiên phong cho phái nữ trong các lĩnh vực STEM (Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật và Toán học).
Lịch sử cũng cho thấy Ada Lovelace là người phụ nữ có tầm nhìn xa vượt thời đại. Bà tiên đoán máy tính có thể sáng tác âm nhạc hoặc phân tích khoa học phức tạp. Chính điều này đã đặt nền móng tư tưởng cho toàn bộ ngành khoa học máy tính ngày nay. Trong các ghi chú (Notes) của mình năm 1843, bà đã mô tả một thuật toán đệ quy để tính số Bernoulli bằng cách sử dụng cấu trúc lưu trữ (Store) và xử lý (Mill), tiền thân của kiến trúc máy tính hiện đại.
Ngôn ngữ lập trình Ada được Bộ Quốc phòng Mỹ phát triển vào những năm 1970, được đặt theo tên bà để tôn vinh vai trò dẫn dắt và những đóng góp to lớn của mình.
Cuộc đời và cống hiến của Lovelace được tôn vinh như một người phụ nữ tiên phong hiếm hoi trong lĩnh vực STEM vào thời điểm sự tham gia của phụ nữ vào khoa học và toán học bị hạn chế và thường không được khuyến khích.
Nguyễn Thị Bình (1927 – ): Biểu tượng bản lĩnh và trí tuệ Việt Nam
Bà Nguyễn Thị Bình (tên khai sinh là Nguyễn Thị Châu Sa, sinh ngày 26/5/1927) không chỉ là một nhà ngoại giao kiệt xuất mà còn là biểu tượng rực rỡ cho “sức mạnh mềm” của Việt Nam trên trường quốc tế. Trong vai trò Trưởng phái đoàn đàm phán tại Hội nghị Paris (1969–1973), bà đã thể hiện bản lĩnh chính trị sắc bén và tư duy chiến lược nhạy bén, góp phần xoay chuyển cục diện lịch sử và dẫn đến việc ký kết Hiệp định Paris năm 1973.
Không dừng lại ở vai trò một nhân chứng lịch sử, bà còn là hình mẫu tiên phong cho nữ giới trong các vị trí lãnh đạo cấp cao, minh chứng cho sự kết hợp hoàn hảo giữa trí tuệ nhân văn và nghị lực phi thường. Di sản của bà là nguồn cảm hứng bất tận về khả năng dẫn dắt của phụ nữ Việt Nam trong những thời khắc then chốt của dân tộc và thời đại.
Ginni Rometty (1957 – ): Người tái định hình đế chế IBM
Ginni Rometty được biết đến rộng rãi với vai trò Giám đốc điều hành (CEO) của IBM từ năm 2012 đến năm 2020. Trong nhiệm kỳ của mình, bà đã thực hiện những thay đổi táo bạo để định vị lại IBM cho tương lai, đầu tư vào các phân khúc giá trị cao của thị trường CNTT, xây dựng các năng lực chủ chốt trong điện toán đám mây lai, bảo mật, điện toán lượng tử, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo.
Ginni Rometty là người có công lớn trong việc đưa hệ thống trí tuệ nhân tạo Watson thoát khỏi phạm vi nghiên cứu để trở thành một công cụ ứng dụng thực tiễn trong nhiều ngành công nghiệp cốt lõi như y tế, tài chính và năng lượng.
Bà khởi xướng mô hình giáo dục kết nối kỹ năng số với cơ hội nghề nghiệp tại 28 quốc gia, đồng thời tạo ra khái niệm “New Collar jobs”, tập trung vào năng lực thực tế thay vì bằng cấp truyền thống.
Thông qua hệ thống giáo dục P-TECH do bà khởi xướng, hàng triệu học sinh tại hơn 28 quốc gia đã có cơ hội tiếp cận với lộ trình học tập kỹ năng số chuyên sâu, tạo ra một lực lượng lao động dồi dào cho các ngành công nghệ cao như an ninh mạng và phân tích dữ liệu.
Fei-Fei Li (1976 – ): “Mẹ đỡ đầu” của kỷ nguyên AI hiện đại
Fei-Fei Li là nhà khoa học người Mỹ được mệnh danh là “mẹ đỡ đầu” của AI, nổi tiếng với đóng góp đột phá trong lĩnh vực thị giác máy tính.
Dự án ImageNet do bà dẫn dắt đã tạo ra cuộc cách mạng trong việc nhận diện hình ảnh bằng cách tạo ra một bộ cơ sở dữ liệu lớn, tạo nền tảng cho phép máy móc nhận diện, phân loại đối tượng một cách chính xác, giúp huấn luyện các mô hình học sâu và thúc đẩy phát triển các tác vụ như phát hiện đối tượng, nhận diện khuôn mặt, và phân loại hình ảnh.
Cụ thể, với cơ sở dữ liệu với hơn 14 triệu hình ảnh gắn nhãn, dự án ImageNet của bà đã giúp tỷ lệ lỗi nhận diện máy tính giảm cực kỳ ấn tượng từ 15% (năm 2012) xuống dưới 3% (năm 2017).
Những đóng góp của bà đã tạo điều kiện cho những tiến bộ trong các lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, lái xe tự động, chẩn đoán y tế và hệ thống an ninh thông minh, mang lại lợi ích cho toàn xã hội.
Hướng tới một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo bao trùm
Công nghệ chỉ thực sự phát huy giá trị cao nhất khi nó phục vụ mọi đối tượng trong xã hội. Sự đa dạng giới trong nghiên cứu và lãnh đạo không chỉ là vấn đề công bằng xã hội, mà còn là chiến lược thông minh để thúc đẩy đổi mới sáng tạo bền vững.
Tại Việt Nam, với tỷ lệ phụ nữ trong lực lượng R&D đạt khoảng 47% (theo Bộ KH&CN), chúng ta đang có một nền tảng vững chắc. Tuy nhiên, để hiện thực hóa hoàn toàn tiềm năng của 4IR, việc trao quyền nhiều hơn nữa cho phụ nữ trong các lĩnh vực mới nổi như AI và bán dẫn là nhiệm vụ trọng tâm.
Phụ nữ không chỉ là một phần của tương lai, họ chính là những người đang trực tiếp thiết kế và xây dựng nên tương lai đó một cách công bằng và nhân văn hơn.