- Hiệp hội Các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) cần đẩy nhanh đầu tư vào hạ tầng số, sản xuất tiên tiến và các công nghệ phục vụ chuyển đổi năng lượng.
- Các quốc gia như Việt Nam, Thái Lan và Malaysia đang chuyển dịch từ các ngành kinh tế truyền thống sang những lĩnh vực có giá trị cao hơn.
Căng thẳng thương mại toàn cầu, chính sách thiếu ổn định và dòng vốn đầu tư nước ngoài suy giảm đang tạo ra môi trường kinh tế đầy thách thức cho các thị trường mới nổi, khi các nỗ lực thúc đẩy tăng trưởng, tạo việc làm và giảm nghèo đều bị kìm hãm.
Điều này đã dẫn tới việc hạ thấp các dự báo tăng trưởng trên khắp các nền kinh tế mới nổi – ASEAN cũng không phải là ngoại lệ.
Từ Thái Lan, Việt Nam đến Indonesia và Malaysia, các nước trong khu vực đều đang chịu ảnh hưởng. Trước những cản trở này, khả năng thích ứng của ASEAN sẽ phụ thuộc vào việc đầu tư cho đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, sản xuất công nghệ cao cũng như tăng cường hợp tác khu vực.
Đầu tư vào công nghệ
Trước bối cảnh phức tạp này, các nền kinh tế ASEAN cần củng cố khả năng tự cường. Trọng tâm của chiến lược là thúc đẩy đầu tư vào công nghệ một cách đồng bộ. Điều này sẽ giúp khu vực vững vàng hơn trong quá trình chuyển đổi số và năng lượng, đồng thời nâng cao năng lực sản xuất tiên tiến.
ASEAN đã có những bước tiến rõ rệt trong việc tăng cường năng lực công nghệ. Nổi bật trong số đó là tiến trình đàm phán Hiệp định Khung Kinh tế Số (DEFA) – được xem là một bước ngoặt quan trọng.
Dự kiến hoàn tất vào năm 2025, dưới vai trò Chủ tịch luân phiên ASEAN của Malaysia, DEFA sẽ là lộ trình chiến lược giúp nắm bắt các cơ hội do chuyển đổi số mang lại.
Với tư cách là hiệp định kinh tế số đầu tiên trên quy mô toàn khu vực, DEFA hướng đến việc hài hòa hóa các quy tắc thương mại số và khai phá tiềm năng của nền kinh tế số ASEAN, vốn được kỳ vọng sẽ tăng gấp đôi, đạt 2.000 tỷ USD vào năm 2030.
Chính phủ Malaysia cũng đi đầu trong việc tham gia mạng lưới Trung tâm Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư (C4IR) – một sáng kiến của Diễn đàn Kinh tế Thế giới nhằm kết nối các chuyên gia chính sách công nghệ và các bên liên quan toàn cầu, để mở rộng các sáng kiến thông qua các trung tâm độc lập.
Ra mắt vào năm 2023, Trung tâm C4IR của Malaysia trở thành trung tâm đầu tiên của ASEAN; Việt Nam cũng nhanh chóng nối bước vào năm 2024 với Trung tâm C4IR đặt tại Khu Công nghệ cao TP.HCM, hướng tới thúc đẩy phát triển công nghệ trong nước và toàn khu vực.
Từ chiến lược đi sau nhanh đến tham gia sâu vào chuỗi giá trị bán dẫn
Góp thêm động lực, chính phủ Việt Nam trong những tháng gần đây đã công bố hai chương trình đầy tham vọng.
Một là Nghị quyết 57, nhằm thúc đẩy khoa học, công nghệ và đổi mới số thông qua chương trình toàn diện bao gồm cải cách quy định, đầu tư hạ tầng và phát triển nhân lực.
Chương trình còn lại – Nghị quyết 68 – là một định hướng mang tính cột mốc, đặt mục tiêu xây dựng khu vực kinh tế tư nhân có sức cạnh tranh toàn cầu bằng cách hỗ trợ phát triển 20 doanh nghiệp lớn vào năm 2030.
Trong khi đó, Thái Lan – hiện chiếm khoảng 15% lượng gạo xuất khẩu toàn cầu – đang nỗ lực nâng vị thế trên thị trường thực phẩm quốc tế bằng cách chuyển từ vai trò là nhà sản xuất gạo thô sang trở thành nước dẫn đầu trong chế biến nông sản.
Với chiến lược này, Thái Lan có thể vươn lên trong chuỗi giá trị nông nghiệp, tăng lợi ích kinh tế cho người nông dân và thúc đẩy các phương thức canh tác bền vững, có khả năng chống chịu tốt hơn.
Trong một dự án tiêu biểu nằm ngay vùng trồng lúa trọng điểm của Thái Lan, các cộng đồng địa phương đang chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu ngày càng khắc nghiệt bằng các biện pháp kiểm soát lũ và quản lý nguồn nước bền vững.
Toàn ASEAN đang hướng tới mục tiêu trở thành trung tâm sản xuất toàn cầu, tập trung vào các lĩnh vực mà Trung Quốc gặp bất lợi do căng thẳng thương mại gần đây. Ngành bán dẫn đang thu hút sự quan tâm đặc biệt, khi vai trò hiện tại của ASEAN chủ yếu là ở các công đoạn cuối như lắp ráp, thử nghiệm và đóng gói.
Khi trí tuệ nhân tạo phát triển, ASEAN có cơ hội rõ rệt để vươn lên các khâu có giá trị cao hơn trong chuỗi, với việc các nước thành viên đang đưa ra nhiều chính sách ưu đãi nhằm thu hút đầu tư vào phân khúc cao cấp của ngành bán dẫn.
Tầm quan trọng của hợp tác khu vực
Tiềm năng thực sự của ASEAN chỉ có thể được khai mở trọn vẹn nếu các quốc gia cùng phối hợp hành động. Điều này mang lại nhiều lợi ích – từ việc hình thành một thị trường chung lớn hơn, thu hút thêm đầu tư nước ngoài, tăng khả năng chống chịu trước các cú sốc toàn cầu, đến việc tích hợp số tốt hơn và nâng cao năng lực chuỗi cung ứng.
Khu vực đã nhận thức rõ điều này: ASEAN tái khẳng định cam kết xây dựng một cộng đồng “kiên cường, đổi mới, năng động, lấy con người làm trung tâm” thông qua việc thông qua Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045 vào tháng năm. Singapore đã có bước tiến xa hơn với cam kết mạnh mẽ đối với hệ thống thương mại quốc tế dựa trên luật lệ – điều sẽ mang lại lợi ích chung cho cả khu vực.
Sự hợp tác chặt chẽ hơn cũng sẽ giúp khu vực khai thác hiệu quả hơn sự đa dạng nội tại. Một sáng kiến khu vực then chốt – Mạng lưới Điện ASEAN (APG) – đang tận dụng các nguồn năng lượng tái tạo trong khu vực.
Thông qua việc cho phép các quốc gia có dư thừa năng lượng xanh như Lào xuất khẩu sang những trung tâm tiêu thụ lớn như Singapore, APG đang tận dụng lưới điện tích hợp để cân bằng nguồn cung và hỗ trợ thương mại điện xuyên biên giới.
Hợp tác sâu rộng hơn là rất cần thiết, nhất là khi Indonesia – nền kinh tế lớn nhất ASEAN – là nước xuất khẩu tài nguyên chủ lực, trong khi phần lớn các nước còn lại như Thái Lan, Việt Nam và Malaysia lại phụ thuộc vào nhập khẩu.
Việc khai thác đúng mức tiềm năng và vai trò dẫn dắt của Indonesia – quốc gia G20 duy nhất trong ASEAN – sẽ mang lại nhiều lợi thế, đặc biệt trong bối cảnh nước này sở hữu nguồn khoáng sản quan trọng dồi dào, nhất là niken – thành phần thiết yếu trong pin lithium-ion.
Một cơ hội hợp tác then chốt trong và ngoài khu vực là Hội nghị Thường niên lần thứ 16 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới về Các Nhà Lãnh đạo Trẻ Toàn cầu, diễn ra từ ngày 24 đến 26 tháng 6 năm 2025 tại Thiên Tân, Trung Quốc.
Cuối cùng, các chính phủ cần giữ vai trò tiên phong trong việc gắn kết khu vực – nhưng như vậy là chưa đủ. Hợp tác hiệu quả nhất đòi hỏi sự tham gia đồng bộ từ khu vực tư nhân, xã hội dân sự và các tổ chức quốc tế.
Theo WEF